Categorie archief: Nieuws


Digitale van Gelder-lezing 2020 over het verzamelen van moderne betaalmiddelen, door Financieel Erfgoed

Hoe verzamelen we moderne betaalmiddelen?

Die vraag stond centraal in een oproep die begin 2020 door de Van Geldercommissie van het Koninklijk Nederlands Genootschap voor Munt- en Penningkunde werd gedaan:

Oproep van de Van Geldercommissie van het KNGMP

Met veel enthousiasme stuurde Simon Lelieveldt de commissie een voorstel toe, aangezien het voorstel zoveel verwantschap heeft met de doelen van Financieel Erfgoed. Wij leggen al lange tijd allerlei wetenswaardigheden rond de ontwikkeling van het Nederlands betalingsverkeer vast. Zo kwam er een canon van het Nederland betalingsverkeer en een aparte herdenkingslezing, precies 100 jaar na de start van het massaal giraal betalingsverkeer in Nederland.

Ook stond Financieel Erfgoed de afgelopen tijd stil bij de 40e verjaardag van de geldautomaat, zetten wij de laatste Nederlandse girale transactie (een chipknip-afstorting) op onze naam en werd de 10e verjaardag van het Bitcoin whitepaper met overhandiging van een iepencent luister bijgezet. Dat alles vanuit een visie om naar de toekomst toe de geschiedenis van geld, bankieren ook op digitale wijze en met digitale middelen vast te leggen.

Het voorstel werd door de commissie geaccepteerd en de hoofdvraag van de lezing zal zijn: hoe verzamel je moderne betaalmiddelen? Met welk raamwerk zou het mogelijk zijn om een oude munt uit 600 voor Christus te classificeren naast een Chipknip betaalpas uit 1996, of allerlei andere moderne monetaire objecten?

Lezing op 14 november 2020 om 11.00 uur, door Simon Lelieveldt

Over ruim een maand zal de Van Gelderlezing plaatsvinden en deze zal – heel toepasselijk voor dit onderwerp – digitaal geschieden, waarbij De Nederlandsche Bank de digitale gastheer is.

Als u de lezing wilt volgen kunt u, op 14 november vanaf 10.45, deelnemen als toeschouwer door te klikken op deze link. En wilt u vooraf de werking van uw computer rustig testen, dan kan dat via deze testsite.  Bekijk daar ook hoe u commentaar kunt geven in de chat-box, want dat is de manier waarop vragen vanuit het publiek gesteld kunnen worden en zichtbaar kunnen worden.

Het vervolg op de lezing bestaat eruit dat ook het publiek kan meedenken over het raamwerk en hun ervaringen (of verzamelingen) kan delen. Alle suggesties en gedachten worden dan meegenomen om het raamwerk te verbeteren en om in 2021 het geplande onderzoek naar dit onderwerp te vervolgen. En ook als u nu al suggesties heeft, zijn die van harte welkom op dit mailadres.

Over de Van Gelder lezing

De Van Gelderlezing is een gezamenlijke activiteit van de Stichting Nederlandse Penningkabinetten en de Nationale Numismatische Collectie. De lezingen vindt u terug op deze website.

De voordracht vindt sinds 2002 jaarlijks plaats en is genoemd naar dr H. Enno van Gelder, Nederlands meest productieve en vooraanstaande numismaat van de 20ste eeuw. Als directeur van het Koninklijk Penningkabinet (1949-1980) en als hoogleraar numismatiek en geldgeschiedenis in Leiden (1976-1983) verbond hij de numismatiek – de wetenschap van de tastbare vormen van het geld en de verwante voorwerpen – met andere disciplines. De lezingen richten zich op iedereen die het vakgebied op een multidisciplinaire wijze wil benaderen en op niet-numismaten die gebruik willen maken van de inzichten die numismatiek en geldgeschiedenis te bieden hebben.

Contemplating 75 years of freedom: a dark story on three Dutch lessons never learnt

First of all I must warn all readers. This is not a happy blogpost. It is not funny. It is a dark and sobering tale of lessons that we should have learnt in the Netherlands. A tale about lessons that we never learnt. Lessons that still hold immense value today. Lessons that we owe it to be taken to heart when we reflect on the 75 years of freedom that we will celebrate next week.

From Rotterdam to Amsterdam: records and track records

This post connects two cities that I lived in for the longest time in my life. First of all; Rotterdam, the place of my birth. It was bombed to ashes early on in WorldWar 2. Except for one place: the city hall. Reason being? That’s where the population records were. Cunning Germans, as my dad explained to me.

Next up is Amsterdam, where the Anne Frank house and her statue form the background against which new children grow up in freedom. Where Stolpersteine remind us of those who lived here before us. Where the elder lady with her dog told us what is was like to grow up here. How the Germans were raiding the houses and pushing their bajonets into the ceilings to discover if people were hiding.

Amsterdam is the city of the ‘dot-map’. It is the map that the Amsterdam city administration drew up on request of the occupying Germans, that wanted to know: where do the jewish people live?

It sounds like a simple question: an administrative thing, strange request perhaps, but why not just answer it? Let’s cooperate collaborate. So the map says: One dot is 10 jews. Take it in and look history in the face.

The particular situation here in the Netherlands (J.H.Blom – source) was that our government had fled and the Germans put their officials in charge of the Dutch civil servants. This is a marked contrast with Denmark, where they let the Germans enter with the military but stayed in office and controlled their bureaucracy.

There is a lot more to read in the study of Blom but one of the very striking elements is the efficient bureaucracy in the Netherlands, in combination with a tendency to cooperate and answer properly to Authority. Whichever the source of Authority.

The very sad fact of the matter is that after the war we could learn that in Western Europe, the Netherlands turned out to be the country where 75% of its Jewish population died, as compared to 40% in Norway and Belgium, 25% in France and almost 0% in Denmark.

If we look history in the ugly eye, this is (literally) a track record that the Dutch must carry as a scar on and in their souls. A fact that obliges us to honour the deceased and make sure that we learnt something. But do we really?

History is distant and can be easily forgotten
This is all maps and statistics from earlier days. If we wish we can look away and forget. So let me warn you as I bring the lesson closer to home. To this end I draw on a pre-Corona visit that I paid to the excellent exposition covering 300 years of insurer Stad Rotterdam. now ASR. During the visit I stopped by and looked at the part on World War II, where I bumped into someone who turned out to have contributed to that part of the exposition.

He is a commited lawyer who until today still tries to resolve the administrative wrongdoings of the past. His story on what he found in archives, on what he did not find, was very sobering. He had seen files where a fanatic anti-semite employee hammered a J multiple times on the insurance policies of Jewish clients. And he explained how the Germans would start out with simple requests with more serious consequences kicking in later.

A typical example of this is the introduction of a generic duty to register and issue personal ID-s. This was formally introduced in October 1940 in the Netherlands and came info effect in April 1941. And then, one year later, all IDs of Jewish people needed to be stamped with a J. So we see bureaucratic evil of the end made possible by fairly innocent baby steps in the beginning.

Administrative witnesses of the insurance sector: during the World War 2
One of the most well known German tricks pulled in World War 2 in Amsterdam was the take over and manipulation of the Lippman Rosenthal brand by setting up a sort of second bank or branch-office with the same name. This second office was effectively German run and a ‘robbery-bank’ that sold off assets of Jewish clients. This bank plays a sinister role in the documents that I will be publishing here.

It started out with a request that Jewish people declare to their bank that they are Jewish, as via a specific Regulation, the only bank paying out the life insurances would be the Li-Ro-robbery bank. Here’s the snapshot of the regulation and the form to be filled in.

Regulation outlining obligatioo to insurers to pay out
their clients only via the Li-Ro robbery bank

And here is the form and letter that people were sent. Please declare yourself to be Jewish.

Form with request to fill in if you are Jewish or not

Now the involved insurers didn’t really all like this idea and they figured out: if we don’t know for certain if someone is deceased, we can’t really transfer all the money to Li-Ro bank. So the exposition shows a bank writing to the Li-Ro bank on this specific issue.

Now beware of the answer which dates to January 1943.  I will translate it here:

Through the contact that we have with the relevant authorities we have been informed that Jewish people that have been deported by government order will be totally taken out of the society and nothing will be ever possibly heard of them. As a result they are, sort of automatically, also completely annihilated in respect to your administration but we note that, if no further measures are taken, their remaining insurances would continue to exist.

It will be clear to you that the circumstances in which the aforementioned Jewish people find themselves in society – but with respect to you as well – have lead to a situation that is equal to that where an insurance policy ends due to the death of the insured, which means that we need to find a way to bring those insurance to a pay-out.

We invite you, the pay to us the relevant reserves that you have amassed to this end, while deducting a considerable reward for the risks that you have taken.We look forward to your proposal.

Administrative witnesses: after the war
Imagine that you survived this World War 2. And that you want to claim the insurance funds that you are entitled to. And the response being: please can you prove that the person you are referring to is actually dead? Survivors of the war atrocities had to endure long and terrible administrative procedures to restore their rights.

Here is a witness that matters. It is a letter dating from 1950 and it is a declaration by a Red Cross official. It specifies the dates of deportation as well as the names of three survivors who have had to make a personal declaration to the Red Cross. It says that

… it is clear from the declaration of those three people (out of 33.000 deported to Sobibor), who stayed of a longer period in time in the camp, that almost all people that came to Sobibor were almost immediately being suffocated by gas and cremated afterwards. Given that nothing has ever been heard since the conclusion is that the person in question has died on 11-6-1943 of the consequence of suffocation.

No happy ending…. 
There is no happy ending to this story.

Survivors had to fight administrative wars and it took until 1999 before some sort of settlement was made between representatives of the Jewish community and the Dutch Insurance Industry. Part of the settlement is that a Foundation for individual claims SJOA has been set up. And until today the foundation is still actively assisting and doing research to do justice.

Which brings me full square back to my neighbourhood in Amsterdam. There are not just the silent physical reminders of history, the Stolpersteine in the streets. We also find reminders on the web, in this list of holders of insurance premiums. If I type in the names of the streets around me, their names come back to help me remember what happened.

Three lessons to heed…
We, society in general but the Dutch in particular, owe it to all of those who gave their lives during the war, hoping for true freedom, to heed three lessons we appear to have never really learnt:

1- we must better understand the mechanics, the workings of records, administrations and bureaucracies and the ease with which what looks like a legitimate government action can turn into an evil one that starts a persecution on illegitimate grounds,

2- we must remember that it is the atrocities of World War 2 that made us formulate the Human Rights Declaration, which formulates the fundamental rights that protect us,

3- we must cherish and protect our fundamental right to privacy as one of the most important defenses against bureaucracies turning evil.

Vlotte terugblik en inkijk in het leven van een bank-econoom: door Han de Jong

DSCN0518-kleiner2Wie graag in de recente financiële geschiedenis duikt, kan zich verlaten op anekdotische interviews, soms een enkel proefschrift of geschiedschrijving, maar soms ook persoonlijke terugblikken. Voormalig hoofd-econoom van de ABN AMRO, Han de Jong, schreef zo’n terugblik, ter gelegenheid van zijn afscheid. U kunt die hier downloaden.

Zijn terugblik is natuurlijk een heel persoonlijke kijk, in wetenschappelijke termen een volstrekt irrationele steekproef, maar dat maakt het juist zo waardevol. Wie goed tussen de regels doorleest herkent de ‘mores’ van de banksector. En kan ook lezen hoe die in de loop der tijden verandert.

Een fascinerend voorbeeld is hoe hij een persoonlijke band opbouwde met een medewerker van de Bundesbank, vanuit een technische discussie over cijfers en tabellen. Dankzij dat contact wist hij vroeger en meer over de markt en kon ABN AMRO een bescheiden winst noteren. Hij noteert: ‘Vandaag zou je een dergelijke handelswijze misschien insider trading noemen, maar toen waren de normen heel anders.’

Zijn terugblik is vlot geschreven en voert langs allerlei mooie anekdotisch, die heel kenmerkend zijn voor het beleidsmatig en economisch werk in de financiële sector. Erg leuk is ook om te lezen hoe de ‘soccernomics’: de toepassing van economische begrippen en analyses bij voetbaltoernooien uit zijn koker lijkt te komen.

Geïnspireerd door de grote Nederlander Cruyff vinden we ook nog eens veertien (plus 2) lessen terug over geld en economie.

  • 1. Een economie groeit uit eigen beweging.
  • 2. Pessimistische verhalen klinken intelligenter dan optimistische.
  • 3. De meeste zaken komen op hun pootjes terecht.
  • 4. De meeste mensen hebben een enorme behoefte aan bevestiging van hun
  • 5. Bij het voorspellen van economische ontwikkelingen is ‘het verhaal’
    belangrijker dan de exacte getallen.
  • 6. Je moet het collectieve intellect van de financiële markten respecteren.
  • 7. Financiële markten kijken vooruit.
  • 8. Respecteer momentum.
  • 9. Succes is een zware last.
  • 10. Je visie veranderen is voor een econoom heel moeilijk.
  • 11. Het voorspellen van omslagpunten in de economie en op financiële
    markten is moeilijk.
  • 12. Als je je bezighoudt met analyses die beslissingen van beleggers moeten
    ondersteunen, moet je de pijn kennen van verlies lijden.
  • 13. Leer van je fouten.
  • 14. Als een zeer grote groep mensen er een bepaalde zienswijze op nahoudt, is die opmerkelijk vaak onjuist.
  • 15. Vertrouw nooit iemand die zegt: ‘vertrouw mij nou maar…’
  • 16. Zelfspot is voor een (bank)econoom, vooral sinds de grote financiële crisis,
    een opmerkelijk succesvolle vorm van humor.

Kortom: een heel lezenswaardige terugblik, die verplichte kost is voor wie zich een beetje een beeld wil vormen van wat er zoal achter de schermen in de bancaire sector afspeelt/afspeelde. Wie verder zijn actuele visies wil lezen kan verder terecht op de site, met de welgekozen naam: crystalcleareconomics.  

Klik om toegang te krijgen tot 191125-Mijn-mooie-leven-als-een-econoom-NL.pdf

Lezing (2): Financieel Erfgoed van DNB

Het Financieel Erfgoed van DNB stond centraal tijdens de lezing die we op 4 juni 2019 verzorgden voor Jong DNB. Speciaal voor die gelegenheid hebben we een korte canon gemaakt met de saillante momenten uit de geschiedenis van De Nederlandsche Bank.

Zo bespraken we allerlei omvallende banken, mooie en lelijke bankbiljetten, de koppeling van de gulden met het goud en hoe al die momenten doorwerken in het nu. Ook de – met geld van DNB – aangeschafte Mondriaan kwam aan de orde, wat tot politiek gevolg had dat de Algemene Rekenkamer toezicht bevoegdheden kreeg op De Nederlandsche Bank.

Simon Lelieveldt vertelt over Financieel Erfgoed van DNB

Natuurlijk mocht ons spreekgestoelte, gemaakt van de Iep die ooit voor Beursplein 5 stond, niet ontbreken.

De Iep symboliseert de hoofdboodschap van de lezing: het is belangrijk om je verleden te kennen en te weten. Maar tegelijkertijd is het zaak de toekomst onbevangen tegemoet te treden. Probeer het verleden niet te herhalen of krampachtig vast te houden, maar laat je erdoor steunen: als inspiratiebron en spiegel of letterlijk: als spreekgestoelte.

Na afloop kregen de deelnemers een uniek bewijs van deelname: een stuk papier, gemaakt van diezelfde Iep, met daarin opgenomen het logo van ons project.

Papier - Iep Beursplein 5 - met projectlogo Financieel Erfgoed

Levende herinneringen

Herinneringen verbinden. Ze verbinden mensen onderling. Ze verbinden mensen in het nu en ze verbinden mensen door de tijden heen. Herinneringen bieden kracht, troost, inspiratie en we doen er goed aan ze te koesteren.

Een fysiek object kan daarbij helpen. Het maakt de herinnering, onze geschiedenis, 2016-11-28_Beursplein 5_-2 - kopietastbaar en houdt haar levend. Nu zijn we natuurlijk gewend om gebouwen, zoals de beurs van Berlage, als erfgoed te zien, dat de moeite van het bewaren waard is.

Maar hetzelfde geldt, wat mij betreft voor de Iep die voor Beursplein 5 stond. Die Iep was een unieke levende herinnering.

Voet van de Iep van Beursplein 5: foto: Simon Lelieveldt

Tot mijn ontsteltenis ontdekte ik in maart 2017 dat hij omgezaagd was. Er moest een ondergrondse fietsenkelder worden aangelegd. Maar daarmee verdween een levende herinnering.

DieboomNOWBP5 - kopie - kopie

Deze boom had zowel economische crises als groei meegemaakt en was in de nadagen van zijn bestaan getuige van de bezetting door Occupy Now. Met een spuitbus met gele verf was de tekst NOW op de bast gespoten: een tastbare herinnering aan die saillante protestbeweging en de vraag: wat is de passende verdeling van geld, vermogen en inkomen in deze wereld?

Voor mij stond vast: die bast, met de tekst NOW, hoort eigenlijk in het Amsterdams Museum thuis. En eigenlijk is de hele boom zowel letterlijk als figuurlijk een stuk financiële geschiedenis van Amsterdam dat we moeten vasthouden.

Zo begon, in samenwerking met de Stichting Stadshout het project: Iep van het Beursplein. Met als hoofddoel om deze statige boom te eren en de geschiedenis tastbaar te maken. Zodat hij ook in de toekomst in nieuwe vorm weer kan bijdragen aan levende herinneringen.

Een levende herinnering die inspireert en helpt bij het reflecteren op de belangrijke vragen van deze tijd.

Herdenkingsmunten: iepencentjes


Als eerste product zijn in een oude Belgische muntpers uit deze boom duizend houten Iepencenten geslagen. De ene kant van de munt is blanco en blijft zichzelf. De andere kant laat de prachtige gebouwen aan het Beursplein zien en bevat verwijzingen naar de financiële geschiedenis. Het randschrift onderstreept hoe belangrijk het is om herinneringen te koesteren en te doorvoelen hoe de huidige tijd leunt op de tijd die ons voorging.

We stellen honderd van deze ‘herdenkingspenningen’ beschikbaar aan het publiek, in ruil voor de mooiste herinneringen aan het Beursplein, verhalen waar de Iep getuige van was. Die verhalen worden gepubliceerd en zo eren we de boom en onze geschiedenis.


Als tweede is dit jaar van de Iep een spreekgestoelte gemaakt door meubelmaker Daan Simons. Dit spreekgestoelte hebben we allereerst teruggebracht naar de originele plek waar het ooit als boom gestaan heeft. Daarna is het in gebruik genomen bij een bespreking over beloningen en ethiek in de financiële sector.

Het spreekgestoelte beoogt tot steun te zijn voor alle bijeenkomsten waarin oprecht, open en met oog voor de geschiedenis wordt gesproken over de dilemma’s en vragen die deze tijd ons stelt. Daarmee wordt aangesloten op een eeuwenoude traditie waarin mensen in tal van culturen bij oude statige bomen herinneringen delen, elkaar ontmoeten en met elkaar in gesprek gaan.

Herinneren is een werkwoord

Er is in dit project nog volop werk aan de winkel. Er zal een tafel gemaakt worden van de boom, papier en nog het kunstwerk voor het Amsterdam Museum. Op zeker moment is de ‘collectie’ memorabilia van de Iep van het Beursplein daarmee wel af.

Dat geldt echter niet voor ons, mensen.

Herinneren is een actieve handeling waarin we ons verbinden met elkaar en de wereld waarin we leefden, leven en willen leven. Het blijven zoeken van die verbinding is één van de grote uitdagingen van de huidige tijd.

Ik hoop dat de Iep hiertoe zal blijven inspireren en uitnodigen.

Simon Lelieveldt


Op de boot met de verre familie van Weduwe Borski en dan uitkomen op vrouwenkiesrecht en de tentoonstelling de Vrouw 1813-1913

2019-04-20 09.44.30Op de zaterdag voor Pasen mochten wij de nazaten van Weduwe Borski verwelkomen op een boottocht in Amsterdam.

Deze Johanna Jacoba Borski-van de Velde was een vermaard bankier en één van grote drijvende financiële krachten achter de oprichting van De Nederlandsche Bank en de redding van de Nederlandse Handelmaatschappij (een voorloper van ABN AMRO).

De familie die op bezoek was, kwam uit Noorwegen, net als hun voorouder, Georg Egidius, die in 1840 officieel werd benoemd als consul voor Zweden en Noorwegen. Dat was geen full-time betrekking, maar een functie naast zijn reguliere koopmanschap. Hij woonde toen aan de Buitenkant 28, nu de Prins Hendrikkade 135. Deze Georg kreeg een zoon, Fredrik Thorvald, die hem ook opvolgde als consul. En in Delpher kunnen we van alles lezen over de verschillende gebeurtenissen die hij meemaakte.

21-9-1880-destandaardWe maakten de boottocht met de nazaten van de familie Egidius in de sloep, HRH, die ooit aan Prins Fredrik Hendrik toebehoorde. Een mooi detail, want diezelfde Prins was destijds op bezoek geweest aan de Prins Hendrikkade, waar na het middagmaal alle Zweedse en Noorse scheepskapiteins en cargadoors langs kwamen om hem de hand te schudden.

De zoon, Fredrik Thorvald, trouwde met Cornelie Clasina Gildemeester en wist zich goed te positioneren in de Amsterdamse sociale elite. Zijn zoon Georg, trouwde met de achterkleindochter van Weduwe Borksi, Emma Anna Catherina Jacoba van Vliet. En zijn dochter, Thora Nanna Egidius met de achterkleinzoon: Willem Hendrik van Loon. D

Daarmee was er meer dan voldoende stof voor een tocht langs alle woonhuizen van de families en de bijpassende ontwikkelingen in de Nederlandse samenleving. De herkomst en rol van de familie van Loon, de negentiende eeuw waarin oude adel en nieuw geld elkaar opzochten. En ook de relatie naar het koninklijk huis die ontstond doordat de schoonzus van Nanna haar een baan als hofdame van Wilhelmina bezorgde.

Via een omweg stuitten we daarbij op de opening van de tentoonstelling De Vrouw 1813-1913. Thora Nanna van Loon was President van het feestcomité van die tentoonstelling en nam namens de Koningin de honneurs waar tijdens de opening. De tentoonstelling was georganiseerd om te laten zien wat vrouwen allemaal in hun mars hadden opdat de bezoeker concludeert: het is tijd dat de vrouwen kiesrecht krijgen. De beelden hieronder geeft een eerste indruk, op grond van de beelden uit de Beeldbank Amsterdam (bron: stadsarchief Amsterdam).

Wat ons daarbij in het bijzonder aansprak waren de art deco illustraties in dit online te lezen gedenkboek. We vonden daarin ook een prachtig motto: Behoud van ’t verleden en neem van het heden wat waard is te geven aan hen die na u leven.

Indachtig dat motto is het mooi om te zien hoe uiteindelijk de nazaten van de belangrijkste vrouw in financieel Nederland, een rol hadden bij een honderdjarige herdenking die de opmaat naar het vrouwenkiesrecht vormde. En minstens evenzo mooi is dat we nu – in de actualiteit van 2019 – kunnen stilstaan bij de honderdjarige herdenking van de invoering ervan.

Belofte aan de Iep van het Beursplein, uitgesproken op 30 maart 2019

Spreekgestoelte Daan Simons, boom van Beursplein 5In ons project rond de Boom van het Beursplein, die voor Beursplein 5 stond, maken we een spreekgestoelte uit de boom. Vanaf dat spreekgestoelte, ontworpen door Daan Simons, werd op 30 maart 2019 de eerste lezing gehouden over beloningen, moraliteit en financiële geschiedenis. Maar voor dat we dat deden, lieten we het spreekgestoelte de stad zien en zetten we hem neer op zijn oude plek.

De speech die we daarbij uitspraken hebben we hieronder weergegeven en is ook te bekijken op video. Daarbij vooraf even de correctie; we spraken over prinses Wilhelmina, maar dat moest eigenlijk al Koningin Wilhelmina zijn.

Dag lieve, mooie, bijzondere boom,

Hier stond jij. Dat begon in 1903 toen je hier geplant werd op ‘een plantsoentje in den trant van een Engelsch square, met twee fonteinen en op elk van de vier hoeken een monumentale lantaarn.’  Je moet toen een tiener zijn geweest. Achter je stond het Bible Hotel, voor je stond het prachtige gebouw van de Algemeene Maatschappij van Levensverzekering en Lijfrentes, met de beurspassage richting Nieuwendijk.

Een paar maanden daarna werd het plein afgezet. Er kwam een andere tiener op bezoek en dat was prinses Wilhelmina. Zij opende de Beurs van Berlage en dat koninklijk bezoek was een bijzonder gebeuren voor de stad. Negen-en-negentig jaar later was jij als enige in Nederland ook getuige van het huwelijk van haar klein-achterkind, Prins Willem-Alexander.  

En al die jaren sprak de toren tot je: Beidt uw tijd, naar het gedicht van Albert Verweij:

De toren sprak naar de stad gewend:
Gij burgers, die daar jaagt en rent,
Sta stil als ik en beidt uw tijd,
Zij die geloven, haasten niet.
De goede en sterke daad geschiedt
Te rechter uur, den tijd ten spijt.

Je maakte wereldoorlogen mee, de economische crisis van de jaren dertig, bezetting, bevrijding en wederopbouw. Je zag hoe het Bible Hotel werd gesloopt en plaatsmaakte voor de Effectenbeurs. Daarna werd aan de linkerkant de Bijenkorf gebouwd. De vooruitgang veranderde het plein in een parkeerplaats. Zo tegen die tijd, in 1963, brandde het gebouw van de Algemeene af en kwam er een nieuwe C&A op die plek. Nog steeds met beurspassage.

Op een gegeven moment beseften we hoe mooi dit plein eigenlijk was. De alom aanwezige auto werd verbannen en maakte plaats voor de fiets. En zo werd het plein een plek voor ontmoeting. En voor demonstratie. Een jaar na de Occupy Now bezetting bleven de letters NOW (– WAR) op jou achter. Voor mij een bron van inspiratie: dankzij kon ik bij rondleidingen letterlijk wijzen op de relevantie van de publieke verontwaardiging over ongelijke bezits-verdeling na de financiële crisis.

Maar de drukte aan fietsen op het plein werd zo groot dat er een fietsenkelder moest komen. Dan konden we beter genieten van de schoonheid van het originele plein van Berlage. Ergens heeft er toen iemand besloten dat het beter was om jou en de andere bomen om te zagen.

Jij werd geveld.  Maar ik beloof je te eren en behouden.

Logo: Tino Nooten

Zodat we ons de geschiedenis altijd bewust zijn. Zowel NU als in de toekomst die straks weer het verleden wordt. Opdat we, dan misschien niet in jouw schaduw, maar wel in jouw statige bijzijn, kunnen spreken over de uitdagingen van onze tijd, terwijl we ons denken ijken vanuit het besef van onze plaats in de geschiedenis.

Het ga ons goed !


Over Hans Verkoren: gewoon een zeer bijzonder mens

Lang geleden was de Postbank nog Postbank. Hans Verkoren was daar onverbrekelijk mee verbonden. Als commercieel directeur manoevreerde hij de Postbank door het bankenlandschap. Een bijzonder moment speelde rond de introductie van het pinnen.

Temidden van weerstand bij winkeliersorganisaties ontstond een afspraak met Albert Heijn waardoor het pinnen, waarin de banken en Postbank gezamenlijk hadden geinvesteerd, uiteindelijk een start en een vlucht zou nemen. En wie je ook in de betaalwereld spreekt: iedereen heeft een eigen visie op dat moment in de geschiedenis. Hield de Postbank zich destijds wel of niet aan gemaakte afspraken over gezamenlijkheid?


Hans Verkoren; in gesprek met J. Gerards en J. Schipper van het NIBE

Ikzelf was in die tijd net begonnen als jonge bedrijfskundige. Zo af en toe hielp ik hem bij het tekstschrijven voor presentaties voor diverse gelegenheden. Dat was in de tijd dat er ook nog mooi gekleurde transparante sheets gebruikt werden voor presentaties. De tijd van de fax zeg maar. Zo hoorde ik destijds uit eerste hand over de afspraak met Albert Heijn.

Toen op zeker moment grote infrastructuur projecten als de euro en het jaar 2000 de veranderagenda van Postbank begonnen te domineren was het tijd voor mij om mijn vleugels verder uit te slaan. Ik ging op bezoek bij Hans Verkoren en kondigde mijn plannen aan. ING Direct was toen in de beginfase en hij liet doorschemeren dat daarin ook van alles nog mogelijk was.

Mijn pad lag echter buiten ING – had ik besloten – en hij bood vervolgens van harte aan om een introductie te verzorgen bij Jaap Koning, directeur-secretaris van De Nederlandsche Bank. Dat werd een stap die mij evenzo bleek te zullen vormen als mijn tijd bij de Postbank.  Ik ben hem daar nog steeds zeer dankbaar voor.

Over zijn rol in de financiële geschiedenis is nog veel meer te vertellen, heeft hij zelf gelukkig ook al veel verteld. Hij heeft daarin een eigen plek en op Nibedia zijn nog de historische interviews te vinden die toen door onder andere Jan Schippers voor Bank- en Effectenbedrijf met hem gevoerd zijn.

Met mij zullen velen hem herinneren: hij was gewoon een zeer bijzonder mens.

Simon Lelieveldt


Openbaar hoorcollege op 30 maart 2019: Van herenakkoord, via bankierseed tot moreel gesprek

Op 30 maart 2019 was het precies tien jaar geleden dat het herenakkoord duurzaam en gematigd beloningsbeleid werd afgesproken tussen de financiële sector en Wouter Bos als Minister van Financiën.

Ter gelegenheid hiervan gaf Simon Lelieveldt van Financieel Erfgoed in Amsterdam in de openbare Bibliotheek Amsterdam een openbaar college over de reconstructie, tijdlijnen en discussie rond moraliteit en beloning in de Nederlandse banksector. 

Dit gebeurde vanaf een uniek houten spreekgestoelte, ontworpen en gemaakt door Daan Simons. Het hout is afkomstig van de Boom die voor Beursplein 5 stond, die door stadshout Amsterdam voor ons bewaard en gezaagd is en waarop de tekst NOW, van Occupy Now, nog te lezen was.


Tien jaar beloningsakkoord, bankierseed, rapport Maas en beloningsophef in de Nederlandse financiële sector: reconstructie van de tijdlijn 2009-2019

In onze recente financiële geschiedenis kan het jaar 2009 voor het onderwerp beloningen ontegenzeggelijk gezien worden als kanteljaar. Achtereenvolgens was sprake van Alt-A-redding ING, beloningsophef topman ING (Flynn), herenakkoord gematigd en duurzaam belonen, het rapport Naar herstel van Vertrouwen van de commissie Maas, principes voor beheerst beloningsbeleid DNB/AFM en de omwerking van rapport Maas tot een code banken.

In de tien jaar sindsdien zijn het publiek, de financiële sector, overheid, regelgever en toezichthouder in een ingewikkelde Gordiaanse knoop verzeild geraakt. Opeenvolgingen van goede voornemens, beloningsincidenten, interventies en regelgeving leidden ertoe dat op het beloningsgebied de verhoudingen tussen publiek en financiële sector ook nu nog steeds gespannen zijn. Daarbij verwijten sommigen de bankiers dat ze zich niets houden aan hun beloftes rond gematigd belonen. Vanuit de sector klinkt tegelijkertijd de politiek dat elke gelegenheid aangrijpt om te gaan zeuren over beloningen.

De kennis van het feitelijke verloop van zaken neemt echter af, naarmate het jaar 2009 verder achter ons ligt. Daarom leek het Financieel Erfgoed een goed idee om een reconstructie te publiceren van het verloop van gebeurtenissen in private sector en politiek tussen 2009-2019. Het vormt een eerste raamwerk met doorklikbare links van achtergrond-documenten op grond waarvan geïnteresseerden zelf verder een beeld kunnen vormen over dit onderwerp.

Reconstructie beloningendrive

Voor de echte liefhebbers en academici, stellen wij onze Google-Drive ter beschikking met de geordende achtergronddocumenten op een rij. Daarmee kunt u de verzamelfase voor achtergrond-documentatie aanzienlijk bekorten. U kunt de Drive bereiken door op het plaatje te klikken.

Openbaar college: 30 maart 2019, ’s middags, Amsterdam

Op 30 maart aanstaande, als het precies tien jaar geleden is dat het herenakkoord gematigd belonen is afgesproken, zal Simon Lelieveldt van Financieel Erfgoed in Amsterdam een openbaar college geven over de reconstructie, tijdlijnen en discussie rond moraliteit en beloning in de Nederlandse banksector.

Dit zal gebeuren vanaf een uniek houten spreekgestoelte dat gemaakt is van de Boom die voor Beursplein 5 stond en waarop de tekst NOW, van Occupy Now, nog te lezen was.

Plaats: Openbare Biblitotheek Amsterdam, Oosterdokskade 143, Prinsenzaal (zesde verdieping).

Tijdstip: U kunt kiezen voor de lezing van 14.00 uur of die van 16.00 uur (bij de lezing is er gelegenheid tot vragen en na de lezing wordt meer toegelicht over het spreekgestoelte en het project rond de Boom van Beursplein 5).

Aanmelden: U kunt zich aanmelden door een e-mail te sturen naar dit adres, met vermelding van het tijdstip dat u graag zou willen komen. Wij bevestigen uw komst niet per ommegaande, maar nadat we alle aanmeldingen binnen hebben.

Lectures on the history, present and the future of money

In november vorig jaar, mochten we een bespiegeling houden over de toekomst van geld, als lezing bij de Universiteit Wageningen. De lezing was onderdeel van een drieluik waarin naar verleden en toekomst van geld werd gekeken.

About lecture series ‘Money, Trust and Control’
How many currencies do you hold in your wallet, electronic or otherwise? And do you actually regard cryptocoins as money? A decade after the birth of the Bitcoin, we delve into the world of money – a world that seems to be on the move. We start by investigating the very nature of money, taking a historical perspective. This sets the scene for discussing what is happening today, and what we can expect in the future. Explore how societal developments and technical innovations challenge the way in which money is created and used, and what they foreshadow for the way we will transact in the future. Will alternative currencies overturn the existing monetary system? And what about the effect of these innovations beyond the monetary system, for instance on food chains? Travel from the past, through the present, to the future of money, and discover what trust, control and legitimacy have to do with it.

De lezing is online te vinden in het video-archief van Wageningen en je kunt hem rustig bekijken door op de omschrijving onder de foto hier rechts te klikken. In het verhaal neemt Simon Lelieveldt je mee vanaf een heel oude boekenbon, naar de digitale boekenbonnen, de kadokaart en naar de wereld van bitcoins, publieke blockchains en distributed ledgers.

Aan het eind overhandigt hij – als verjaardagskado aan de Universiteit Wageningen – een unieke munt, gemaakt van het hout van de boom die voor Beursplein 5 stond.

Bekijk ook de andere twee lezingen in de serie:

Financieel Erfgoed maakt herdenkingsmunten van de omgezaagde Iep van Beursplein 5 tijdens de Kunst10daagse in Bergen

0203d0ac-9545-4f57-8d5c-0df883b2f142Op 28 oktober 2018, om 13.00 slaat de Kunstreservebank, naar ontwerp van Financieel Erfgoed, de eerste slag van een unieke herdenkingsmunt. Deze munt, een ‘iepencent’, is gemaakt uit het hout van de majestueuze Iep die sinds 1903 op het Beursplein stond en wordt geslagen in de Kunst Min Hallen in Bergen (Jan Apeldoornweg 4-6, Bergen) tijdens de laatste dag van de Kunst10daagse.


Beursplein – Bron: Stadsarchief Amsterdam

Het initiatief van Financieel Erfgoed is opgezet om recht te doen aan de 130 jaar (financiële) Amsterdamse geschiedenis die deze Iep heeft meegemaakt. De boom zag de opening van de Beurs van Berlage, de bouw van de Effectenbeurs, maakte twee wereldoorlogen mee, de wederopbouw, de oliecrisis en het Amsterdam van de krakers en Occupy Now. In samenwerking met de Stichting Stadshout wordt nu de boom een nieuwe bestemming gegeven en het eerste produkt daarvan is deze iepencent.

Crowd-sourcing: een stukje geschiedenis ruilen voor een stukje geschiedenis
Financieel Erfgoed zal 100 -van de in totaal 2018 uit te geven- iepencenten gaan ruilen met mensen die ons een mooi verhaal, document of foto aan de hand doen over de geschiedenis van het Beursplein. We zoeken dan vooral de verhalen die we nog niet kennen en die in het geheugen van de Amsterdammers zitten. Op die manier bewaren we de tot nu toe ongeschreven geschiedenis van die plek. We roepen daarom iedereen op om hun hun verhaal (op papier of ingesproken) toe te sturen aan

De naam ‘Iepencent’ verwijst naar de kleine zaadjes van de Iep die in het voorjaar door de stad ruisen. Net als de geschiedenis zelf zijn ze er op de achtergrond, heb je het nauwelijks in de gaten dat ze zo massaal in de stad aanwezig zijn, maar zou je het merken als ze er niet waren. Simon Lelieveldt: “Uit een gesprek met Daan Simons over iepencenten werd voor mij duidelijk dat we die in elk geval uit de boom moesten maken: munten die symbool staan voor zowel de boom als de financiële geschiedenis van Amsterdam.”

Het project rond de Iep van het Beursplein vindt plaats in samenwerking met Stichting Stadshout (het bewaren en zagen van de boom), Eva de Mooij (klankbord ontwerp iepencent), Walter Vree en Daan Simons (het maken van het zaagplan, de produktie van de rondellen en afwerking van de munten, Daan: het idee iepencent), Tino Nooten (het design van munt en hoesje), Ron Peperkamp (De Kunstreservebank, voor het maken van stempel en het slaan van de munten), Slagerij Veenboer (voor het invriezen van de muntjes – om de houtworm te doden) en Ilia ten Böhmer/Adriaan Schuitemaker (film/opname’s/editing).

Over de munt zelf:


Deze herdenkingsmunt kent twee zijden. De ene zijde is blank en laat de Iep zien in natuurlijke gedaante. Dit symboliseert de natuurlijke feitelijke verschijningsvorm der dingen. De andere zijde laat zien welke interpretatie de mens hieraan geeft. Dat is de cultuur-kant van de munt.

Op die cultuurkant is de interpretatie die Financieel Erfgoed geeft aan de “Iepencent”:
– het motto van Financieel Erfgoed leest als een cirkel: Now is the past, the present, the future and the …. Now is the past, the present, the future and the….
– dit motto symboliseert hoe verleden, heden en toekomst permanent met elkaar in verbinding staan en hoe belangrijk het is om daar oog voor te hebben,
– het water van de Amstel (bij Bijenkorf) en dat van het IJ (bij de Beurs) naar analogie van de soortgelijke symboliek in talloze gevelstenen van de Amsterdamse geschiedenis,
– de muntsymbolen die horen bij verleden (VOC-munt, gulden), heden (euro) en de toekomst (bitcoin – digitale tokens),
– de vier meest saillante gebouwen die aan het plein staan/stonden; waaronder het verzekeringsgebouw van Berlage dat in 1963 afbrandde,
– met Amsterdamse kruisjes, de plaats waar de boom stond op het Beursplein,
– het jaartal van de muntslag (2018) en het teken van de muntmeester (Lelie – voor Lelieveldt).

Water, Amsterdam, Nederland en de geschiedenis

HoofdplaatDeze week waren we te gast op een basisschool in Amsterdam om meer te vertellen over de geschiedenis van Amsterdam en water.

We spraken over Nederland als delta, de manieren om je tegen water te beschermen en hoe we water gebruikten om ons te beschermen in tijden van oorlog.

Op deze pagina vind je zowel de presentatie met foto’s van de damsluis Amsterdam erin en een lijst met Youtube filmpjes over water, dijken, sluizen en alles wat daarbij hoort.

Bitcoin: de opstand die 10 jaar geleden begon


Zo publiceerde Satoshi Nakamoto, 10 jaar geleden, een technische uitvinding die het mogelijk maakt om als burgers het geld in eigen hand te nemen. Met de bitcoin blockchain konden mensen zélf waarde overdragen op een manier waaraan geen centrale overheidsautoriteit te pas kwam.

Het zou nog enkele maanden duren (tot januari 2009) voor het systeem ook technisch in de lucht kwam, maar één ding was zeker. Terwijl politici, toezichthouders en bankiers over elkaar heen tuimelden om de financiële crisis te bezweren, werd de bitcoin het middel voor de opstand van de gewone man tegen het grote boze geldwezen.

Viering en lezing op 31 oktober ’s avonds, bistro Berlage, Beursplein Amsterdam

logoAlle reden om tijdens de maand van de Geschiedenis (thema: Opstand) op 31 oktober, 10 jaar na dato, feestelijk terug te kijken en het glas te heffen op wat er sindsdien allemaal is gebeurd. Wat heeft de bitcoin zoal meegemaakt en gebracht? Is er nog steeds een opstand gaande of heeft de gevestigde financiële orde de opstand weten in te kapselen?

Tijdens deze avond, mogelijk gemaakt door sponsoring van Bitonic, het oudste bitcoin wisselkantoor in Nederland, zal Simon Lelieveldt van Financieel Erfgoed toelichten waarom ook de Beurs van Berlage te zien is als symbool van opstand.

Hij zal de overeenkomst toelichten tussen de filosofie achter de bouw van de Beurs van Berlage en die achter de opzet van Bitcoin. En hij plaatst de bitcoin in een breder geschiedkundig perspectief van bezinning op de impact van de crisis. Een beweging waarin ook Occupy Now een rol heeft.


Daarna is er gelegenheid om met elkaar herinneringen op te halen. Ook nodigen we de aanwezigen graag uit hun eerste en vroegste ervaring met bitcoin te delen op een A-4tje. We bundelen die A-4tjes (stuur hier je e-mail naartoe) zodat ook latere generaties kunnen zien hoe deze revolutionaire techniek in de vroege dagen zijn weg vond in de samenleving.

Tot ziens !


Naschrift… inmiddels zijn de video’s beschikbaar van het event. Zie hieronder.

Pak de geschiedenis van het Beursplein beet !

2017-03-29 17.06.07

Wie afgelopen jaar op het Beursplein is geweest zal het opgevallen zijn dat de bomen weg zijn. De mooie gevels van de Beurs van Berlage en Beursplein vijf komen nu opeens weer goed voor de dag komen. Maar wij hadden er gemengde gevoelens bij.

Iep voor Beursplein 5 - foto: Simon Lelieveldt

Met het omhakken van de bomen, raken we ook een vertrouwd stukje geschiedenis kwijt. Zo was op de boom van Beursplein 5 nog een restje Occupy Now achter gebleven, waar we graag naar verwezen.

Op jacht naar de bast van de boom, met de letters NOW, ontdekten we dat die bast al vernietigd was, om te voorkomen dat de iepenkever verwoestend werk zou doen. Maar de boom was er nog.

Pak de geschiedenis beet en hou hem vast !
Zo ontstond ons idee om in samenwerking met de Stichting Stadshout een project te beginnen waarmee we de boom, de Amsterdamse financiële geschiedenis en Occupy in ons geheugen willen houden. Zou het niet geweldig zijn als we die geschiedenis, tot in lengte van tijden, letterlijk vast zou kunnen houden?

Het project: De boom van Beursplein 5 was geboren en wat we precies gaan doen, lees je op deze aparte pagina.

Van VOC tot bitcoin tot….

De snelste route naar veel geld verdienen was in de laatste jaren het investeren in bitcoins en andere cryptocurrencies. De onwaarschijnlijke stijging in waarde leidde tot cryptomiljonairs. Hun verhalen prikkelen de fantasie. Critici plaatsen het op één lijn met financiële ‘bubbels’ uit het verleden, zoals goudkoorts en tulpenhandel. Hebben zij gelijk of is er meer aan de hand?


Simon Lelieveldt van Financieel Erfgoed, expert betalingsverkeer, zal tijdens het kenniscafé Amstelveen de opkomst van de bitcoin in historisch perspectief plaatsen.

Hij maakt duidelijk dat de kracht van de bitcoin ligt in de achterliggende technologie: de blockchain. Een innovatieve technologie die in principe toegepast kan worden op vele vormen van handel tussen mensen.

Waar: Bibliotheek Amstelland, Stadsplein Amstelveen

Wanneer: 27 mei 2018, van 11:30 tot 12:30

Sessie is afgelast en wordt mogelijk opnieuw gepland.


Van Retro naar Robot bij KPMG: innovatie en fiscaliteit in de financiële sector

Innovatie in de financiële sector

Vanmiddag gaven we op het seminar van KPMG Meijburg, van Retro naar Robot, een afsluitende reflectie op de innovatie in de financiële sector.

Juist omdat er de nodige fiscalisten in de zaal waren, besteedden we ook enige aandacht aan de fiscale factoren die onze vaderlandse en financiële geschiedenis mede bepaalden.

Zo is het scheepsontwerp van de Fluit, een belangrijk vrachtschip uit de Gouden Eeuw, mede bepaald door de wens om de breedte van het dek zo klein mogelijk te houden. Die breedte was namelijk de basis voor de te betalen belasting bij het passeren van de Sont (bij Denemarken).

Evenzo brachten wij een weinig bekende passage uit een juridisch leerboek uit 1917 in herinnering. Hierin schrijft de auteur dat het gebruik van de cheque (in plaats van de wisselbrief) in Engeland en Frankrijk, grotendeels het gevolg is van de behoefte om het zegelrecht te ontduiken.


Aan het eind wierpen we ook een blik in de toekomst, waarbij we als belangrijke thema’s benoemden: vergroening en verduurzaming, digitale versnelling (real-time taxation) en het bewuster omgaan met fiscaliteit in de samenleving.

Geschiedenis Amsterdam – tips en links voor schooljeugd en ouderen

Deze week zijn we in de onderbouw te vinden van één van de scholen van Amsterdam. Daar gaan we vertellen over de geschiedenis van de stad, rondleidingen en alles dat de kinderen maar willen weten.

Kinderspelletjes van vroeger: houtsneeprent 1650 – jongensspelen

Speciaal voor de pappa’s en mamma’s hebben wij een aparte pagina gemaakt, waarop wat filmpjes te zien zijn en website’s en plaatsen waar je meer te weten komt over Amsterdam, geld en aandelenverkeer.


Cryptocurrencies en de inzichten uit financiële geschiedenis

Op 30 januari 2018 werd in de RAI de dag van de Crypto gehouden. Tal van geïnteresseerden in de wereld van bitcoin, ethereum and een hele reeks anders cryptocurrencies verzamelden zich om mee te leren over de laatste ontwikkelingen.

Tijdens de conferentie besprak Simon Lelieveldt met Vincent Everts hoe de inzichten uit onze financiële geschiedenis zich verhouden tot de huidige ontwikkelingen. Tijdens een flitspresentatie gingen ze van VOC-aandeel, Wisselbank, Tulpenmanie, Windhandel, Eerste wereldoorlog richting de huidige tijd met Digicash, de World Online IPO, Icesave,  DNB Coin en de recente hoorzitting in het parlement over cryptocurrencies.

De presentatie (in Engels) is hieronder te bekijken en het origineel van de slides alhier.

100 jaar consumentenbetalen – nieuwsitems

Deze week besteedt Financieel Erfgoed aandacht aan de start van het consumenten-betalingsverkeer met een openbaar college in Den Haag. Aan het begin van de week publiceerde de Telegraaf een mooi artikel over 100 jaar retail betalen en vanochtend mochten we in de uitzending bij BNR een korte toelichting geven.

U kunt het item hieronder beluisteren. De afbeelding hiernaast is van 50 jaar geleden en laat zien hoe de Postcheque en Girodienst toen stilstond bij haar 50-jarig bestaan. Te zien is dat gratis en goedkoop geldverkeer een speerpunt in het aanbod was.

Openbaar college over 100 jaar consumentenbetalingsverkeer: 18 januari 2018 in Den Haag

Ontwerp voor giroverkeerClick here for the English version of this page.

Medio januari 1918 was het zover. Na een politieke discussie van ruim 14 jaar opende de postcheque en girodienst haar deuren om – als eerste organisatie in Nederland –  het betalen voor de Nederlandse consument en middenstand op eenvoudige en goedkope wijze te realiseren.

Dat was een geleidelijk proces waarin het Nederlands giraal betalingsverkeer zich met vallen en opstaan ontwikkelde. Het begrip ‘de giro’ raakte ingeburgerd, banken betraden het speelveld en in een afwisseling van concurrentie en samenwerking ontstond zo het betalingsverkeer zoals we dat vandaag de dag doen: met mobieltjes, PCs, chipcards en pincode’s.

Openbaar college: 100 jaar consumentenbetalingsverkeer
Op 18 januari stond Financieel Erfgoed stil bij deze 100 jaar retail betalingsverkeer. In een openbaar college gaf Simon Lelieveldt toelichting op de ontwikkelingen in techniek en regelgeving die het Nederlandse speelveld hebben beïnvloed en hoe we toegroeiden naar het Europese betalingsverkeer met instant payments. Hij nam daarmee een voorschot op een aanstaande publicatie over dat onderwerp.

Dit college werd gehouden op de lokatie van de Leidsche Universiteit in Den Haag voorafgaand aan de ESB-conferentie over innovatie en betalingsverkeer (Schouwburgstraat 2, Den Haag).

ESB-conferentie innovatie en betalingsverkeer
Het openbaar college ging vooraf aan een conferentie van ESB, waarin Job Swank, directeur vanuit De Nederlandsche Bank, Cateautje Hijmans van den Bergh, bestuurslid Autoriteit Financiële Markten, en Ralf Jacob vanuit het Directoraat FISMA (financiële dienstverlening) in zullen gaan op innovatie, concurrentie en marktwerking in het betalingsverkeer van vandaag.

Die conferentie begon om 15.30 en een impressie daarvan vindt u op de site van ESB.

Verder lezen?
Wie nu al geinteresseerd is geraakt in de geschiedenis van betalingsverkeer, kan dit ESB-artikel lezen (Betalingsverkeer: hoe markt en regelgeving elkaar maken en breken).

Een ander artikel, met een mooi inkijkje in de allereerste geschiedenis, kort na het begin van zowel landelijke als gemeentegiro, is ook te vinden in de archieven van de ESB. Directeur van de Gemeentegiro Amsterdam, Keegstra, gaat hierin op de discussie rond de overheid als bankier. Bedenk daarbij dat dit geschreven is in het jaar is 1923, een jaar waarin het nodige te doen was rond de verhouding publieke sector (giro) en banken. 

En als u op de hoogte wilt worden gehouden wanneer de publicatie plaatsvindt van het boek over de geschiedenis van het Nederlands betalingsverkeer door Simon Lelieveldt, meldt u dan hier aan voor de maillijst. U krijgt dan een seintje als de publicatiedatum nadert.

Financieel Erfgoed verhaalt over vier ferme vrouwen uit de financiële geschiedenis

Op 31 oktober 2017 vond in Amsterdam de eerste conferentie plaats van het European Women in Payments Network. Financieel Erfgoed leverde daar een bijdrage aan met een geimproviseerde lezing over de geschiedenis van de Sonestakoepelker tijdens het diner op de 30e oktober. Een dag later volgde een gezamenlijke lezing over de rol en positie van de vrouw door de eeuwen heen.

Silvia Mensdorff-Pouilly en Simon Lelieveldt tijdens het EWPN op 21,10-2017

Silvia Mensdorff-Pouilly en Simon Lelieveldt in een tête-à-tête over de rol van vrouwen in de financiële geschiedenis en het heden.

Met op de achtergrond een vrij schilderij van Frans Hals, gingen Silvia Mensdorff-Pouilly en Simon Lelieveldt in gesprek over vier bijzondere vrouwen uit de financiële geschiedenis, te weten:

  • Agneta Deutz
  • Johanna Enschede-Swaving
  • Johanna Borski-van der Velden
  • Mej L.G. van den Berge.

Daarnaast kwamen ook de huidige ontwikkelingen in het betalingsverkeer aan de orde: de belangrijke rol van context en de sleep-atnightability factor in het betalingsverkeer.

Juist ook omdat er veel buitenlandse gasten waren, was het erg leuk om dit stuk vaderlandse geschiedenis verder te ontsluiten. En voor wie nog wat verder wil grasduinen in de rol van bealngrijke vrouwen uit onze geschiedenis, raden wij van harte de titatenarbeid van Els Kloek c.s. aan: 1001 Vrouwen.

Voor een sfeerimpressie van de presentatie, zie ook het Twitter-moment.

Financieel Erfgoed ondersteunt Kasboekje van Nederland…

Op zondag 8 oktober begon het project Kasboekje van Nederland met een open dag tijdens het weekend van de Wetenschap en de Maand van de Geschiedenis. Op die open dag kon het publiek in lezingen van alles te weten komen over geld van vroeger en nu. Ook was er de gelegenheid om oude stukken uit de familie langs te brengen, zodat ze onderdeel worden van het wetenschappelijk onderzoek.

Maakt contant geld gelukkig?
Vanuit Financieel Erfgoed leverde Simon Lelieveldt een bijdrage met een lezing over contant geld, vroeger en nu. Aan de orde kwam hoe we geld gebruiken, hoe we met contant geld leren omgaan en hoe belangrijk het is dat cash gewoon als betaalmiddel blijft bestaan.UvU-Cashgelukkig-Lelieveldt-jpg

In het verhaal, waarvan de slides hier te vinden zijn, wordt toegelicht dat zindelijk worden en ontlasting onherroepelijk verbonden zijn aan het gebruik van contant geld. Dat verklaart ook een fenomeen als betaalpijn: het fysiek ervaren van uitgaven en ‘pijn’ als ze cash worden gedaan, ten opzichte van een minder sterke pijn bij het gebruik van andere betaalmiddelen.

Ontvangen stukken
Wij hielpen ook mee bij de publiciteit rond de dag en de feitelijke inzameling van stukken. Zo mochten we een belastingaangifte ontvangen die in verband met de geldzuivering van Lieftinck had plaatsgevonden en een unieke serie kasboeken van 1903 tot en met 1949.

Het onderzoeksproject gaat nu met de stukken aan de slag en de NTR zal in maart volgend jaar in een zesdelige serie al verder ingaan op sommige van de verhalen en stukken die nu ontvangen zijn.

Over van der Laan, geschiedenis en verbinding

Van der Laan

Burgemeester van der Laan

Vandaag werd het treurige nieuws bekend dat Burgemeester van der Laan, lid van ons Comité van Aanbeveling, gisteren is overleden.

Van der Laan was een burgemeester die een bijzondere aandacht had voor de geschiedenis van de stad. Al snel na zijn aantreden nam hij bijvoorbeeld contact op met de stadsarchivaris van Amsterdam om te bespreken hoe de geschiedenis een rol kon krijgen in het dagelijks werk van de gemeente. Het was het begin van het project ‘Historische goudmijnen’.

In het project ontstonden mooie publicaties, toegespitst op de buitenlandse contacten met andere steden en landen. Ook in scenariostudies over de toekomst van Amsterdam kwam vaak de geschiedenis weer terug. Wij mochten daar een bescheiden bijdrage aan leveren, alsook aan de historische pubquiz voor allerlei diensten uit de gemeente Amsterdam. Dankzij zijn inspirerende voorbeeld werd voor veel meer mensen duidelijk hoe de geschiedenis, zeker ook door het anekdotisch karakter, de medemens kan aanspreken en kan verbinden.

Ook meer in het algemeen steunde hij intiatieven waarin geschiedenis werd ontsloten en herinneringen levend werden gehouden. Wij beschouwden het dan ook als een bijzonder voorrecht dat hij in het prille begin van ons initiatief, ook in het Comité van Aanbeveling van Financieel Erfgoed zitting wilde nemen.

Wij wensen zijn familie en naasten veel sterkte toe.

Oude spoorweg-obligatielening toont de oktober revolutie 1917

De zolder. Wanneer kom je daar nu?

Als het dak lekt bijvoorbeeld en je een architect nodig hebt om te kijken naar de benodigde renovatie. En zo ontdekte mijn vader – die was architect – een schrift met oude aandelen, wegkwijnend in een hoekje. Hij mocht ze meenemen en ik moest er weer aan denken toen ik de oproep las van het Kasboekje van Nederland, om eens te kijken wat er op je zolder ligt.

Obligatielening: Wladikawkas-spoorwegen uit 1913
Wladikawkas Eisenbahn-GesellschaftIn de stapel met aandelen in het Russisch trof ik ook een document aan dat in het Nederlands gesteld was, duidelijk ook gericht op Nederlandse beleggers.

Het ging om een aandeel in een obligatielening voor een spoorwegmaatschappij uit Rusland. En bij zo’n obligatie hoort dan een couponblad, waarmee de houders van de obligatie de periodieke rente kunnen ontvangen. Je knipt zo’n coupon dan af en brengt hem naar de ‘bank’.

De twee Nederlandse partijen waar het om ging waren Hope & Co en Lippman, Rosenthal & Co. Per coupon kreeg je dan 6 gulden en 61 en halve cent.

Spoorweginvesteringen waren toen al langere tijd een geliefd beleggingsobject. Je zou het kunnen vergelijken met aandelen in Google nu: investeringen in partijen die een wezenlijk nieuwe infrastructuur aanleggen waardoor tal van diensten geleverd kunnen worden en er meer econmische groei plaatsvindt.

In feite had je daarbij twee smaken: meer risicovolle leningen aan particuliere Amerikaanse ondernemingen ten opzichte van de minder risicovolle leningen aan bijvoorbeeld de Russische overheid. Dit aandeel valt dus in die laatste categorie: een veilige belegging. Dat wordt in de voorwaarden van de lening onder paragraaf 4 nog eens benadrukt met de tekst: KEIZERLIJK Russische Regering.

Aandelenoud (5)

Oktober-revolutie 1917
Zoals ook de recente euro-crisis heeft laten zien, is er ook bij ‘veilige’ overheidsbeleggingen het risico dat er niet terugbetaald kan worden. De Russische oktober-revolutie is een mooi voorbeeld van een politieke ontwikkeling die ertoe leidt dat beleggers opeens hun geld niet meer terug krijgen. In totaal ging het daarbij toen in Nederland om een bedrag van 940 miljoen gulden, meestal stukken aan toonder. De stukken waren vooral uitgezet onder kleinere beleggers, die minder risico wilden lopen met hun appeltje voor de dorst.

Bij deze obligatielening betekende de oktober-revolutie van 1917 dat de laatste couponbetaling van rente plaatshad na augustus 1917. In het couponblad zijn alle coupons van ná oktober 1917 nog gewoon aanwezig. Dat begint bij coupon nummer 10 die het recht geeft op de renteuitkering van Februari 1918.

Coupon Februari 1918 voor 1913 Wladikawas obligatielening

Coupon voor 1913 Wladikawas obligatielening

Het geld terug?
De aandelen en coupons waren snel waardeloos, maar er blijft natuurlijk altijd de hoop dat er toch nog regelingen kunnen worden getroffen. Waar Groot-Brittannië en Frankrijk erin slaagden toch nog een soort van regeling te treffen was dit in Nederland niet het geval. Juist omdat het vooral kleinere beleggers waren die geraakt werden, was er niet een sterk collectief draagvlak of belang om voor hen op te komen. En ook de Nederlandse regering wilde niet echt op de bres springen (zie verder dit uitgebreide artikel door van Horn).

Wat rest is een mooi stukje tastbare 100 jaar oude geschiedenis dat ons leert dat

  • ook bij overheden er altijd risico bestaat op niet-terugbetaling en
  • dat de kleine belegger gebaat is bij aanvullende bescherming en ondersteuning.

Artikel over de geschiedenis van kassiers en betalingsverkeer

Deze week verscheen het thema-dossier Innovatie in Betalen op de website van Economisch Statistiche Berichten. Simon Lelieveldt publiceerde hierin een artikel over de geschiedenis van betalingsverkeer, kassiers en regelgeving.

Hij concludeert hierin dat waar de innovatie in het particuliere domein bij klassieke banken stilvalt, het vaak de politiek is die hen stimuleert tot verdere innovatie. Daarbij merkt hij op dat het eigenlijk best opmerkelijk is dat veel van de financiële regelgeving gestoeld is op het concept van de deposito-bank, dat feitelijk nog maar net 150 jaar bestaat in Nederland.

Betalingsverkeer: heel lang een overheidstaak
Het betalingsverkeer is door de eeuwen heen vooral in handen van de overheid is geweest, met name via de verzorging van chartaal geld en de werkzaamheden van postdiensten en postgiro tot 1986. Het bedrijfsmodel betalingsverkeer vond in de zakelijke markt zijn plek in de vorm van de kassiers, maar die spelers zijn geleidelijk verdreven door de in Nederland pas laat opkomende depositobanken.

De reputatie van die depositobanken op het gebied van retailbetalingsverkeer is niet om over naar huis te schrijven. Men heeft slecht zicht op de behoefte van de gewone consument en vooral onder druk van kostenstijging en een financieringsbehoefte betreedt men de markt voor retailbetalingsverkeer. Daarbij wordt innovatie eerder getemporiseerd en gekanaliseerd dan geïnitieerd. Wanneer in 1986 de Postgiro privatiseert, fungeert deze nog wel enige tijd als katalysator van concurrentie en innovatie, maar die positie erodeert geleidelijk aan.

Apathie en tegenreactie vanuit politiek
Uiteindelijk is de apathie van banken in termen van productinnovatie en klantgerichtheid zodanig, dat de Europese regelgever de sector in 2001 met een semi-prijsverordening wakker schudt. Vanaf dat punt neemt feitelijk de publieke sector een belangrijk deel van de beleidsvorming op proactieve manier ter hand. Waar de bankensector gewend was de regie te kunnen voeren en beïnvloeden raakt ze deze nu kwijt.

In het verlengde van technologische ontwikkelingen is vervolgens in Europa een goede stap gezet door de introductie van functionele regelgeving, waarbij het niet langer nodig is om een bank te zijn. Zo kon een hele categorie specialistische aanbieders van betalingsverkeer en elektronisch geld de marktwerking in Europa verbeteren. Echter, om als volwaardige betaalinstelling te opereren, is toch de klassieke bankvergunning nodig, omdat die de directe toegang tot settlementsystemen van centrale banken biedt. Dit is een anomalie die snel verholpen zou moeten worden.

De deposito-bank ten onrechte de maat voor regelgeving?
Een meer algemeen inzicht zou kunnen zijn dat beleidsmakers en regelgevers zich blijven realiseren hoe hun eigen zienswijze en regels gekleurd kunnen zijn door het model van de – historisch gezien vrij jonge – depositobank. Zeker waar depositobanken niet bij uitstek de innovatoren zijn in de markt, geeft het geen pas om andersoortige aanbieders de facto te veroordelen tot dat specifieke (regelgevende) model.

Schrijf mee aan de financiële geschiedenis met Kasboekje van Nederland en Financieel Erfgoed !

Over een paar weken is het zover. Op zondag 8 oktober organiseert de Utrechtse onderzoeksgroep financiële geschiedenis de publieksdag Kasboekje van Nederland. Het is onderdeel van een uniek onderzoeksproject waaraan ook Financieel Erfgoed met veel plezier meewerkt.

Het Kasboekje van Nederland is een project waarbij aan alle Nederlanders wordt gevraagd om samen de financiële geschiedenis van Nederlanders in de 20ste eeuw te onderzoeken. Daarom wordt die dag een soort Kunst en Kitsch georganiseerd, maar dan voor oude financiële documenten. Alle verhalen en voorwerpen die hiermee te maken hebben zijn dan van harte welkom.

Denk dan bijvoorbeeld aan loonstrookjes, scheepsgeld, oude vormen van noodgeld, zilverbons, oude overschrijvingskaarten van de gemeentegiro Amsterdam of de penningen waarmee gas betaald kon worden. Oude Russische aandelen die opeens niets meer waard bleken of het kasboekje van opa of oma. Neem het mee en vertel ons het verhaal dat erbij hoort. U kunt zelf kiezen of u ze weer mee wilt nemen of dat uw uw bijdrage achterlaat voor de onderzoekers.

U bent van harte welkom om op 8 oktober as. in het Academiegebouw van de Universiteit Utrecht (naast de Dom) kennis te maken met het onderzoek. Neem een kijkje in de Schatkamer, kom luisteren naar diverse lezingen, of discussieer mee tijdens het slotdebat over hoe we financieel gedrag gezonder kunnen krijgen. En als U zelf nog oude financiële papieren hebt, of mensen kent met zulke documenten, neem ze vooral mee!

Het programma van de publieksdag is hier te downloaden. Simon Lelieveldt van Financieel Erfgoed verzorgt hierin een lezing: maakt contant geld gelukkig? en een bijdrage aan het discussiepanel. Ook is hij als expert beschikbaar om achtergrondinformatie te geven bij uw voorwerpen en documenten.

Wij hopen u op de 8e oktober te mogen verwelkomen !

Finding the oldest blockchain - tour by Financieel Erfgoed / Simon Lelieveldt

Maatwerktour: op zoek naar de blockchain in de financiële geschiedenis van Amsterdam

Gisteren vond in Amsterdam de Blockchain Innovatie Conferentie plaats, waarbij diverse sprekers zich bogen over de Blockchain-techniek en de toekomstige impact. Die is zonder twijfel historisch te noemen, want in de kern gaat het om het voeren van gemeenschappelijke boekhoudingen over de grenzen van organisaties/individuen heen.

Op de middag voorafgaand aan de conferentie, verzorgde Financieel Erfgoed een bijzondere maatwerk-tour: ‘Finding the oldest blockchain in the financial history of Amsterdam’.

We namen de deelnemers mee op een korte tour langs de hoogtepunten uit de financiële geschiedenis van Amsterdam. Daarbij was het uiteraard zoeken naar chains of blocks, whitepapers en publieke reputatie: kernbegrippen uit de blockchain wereld. Ook ontkwamen we niet aan een beschouwing over de tulpenmanie en bitcoin/blockchain.

De Engelse samenvatting van onze wandeling vindt u hier, inclusief aanvullend fotomateriaal. En mocht u deze toer ook met uw organisatie willen doen, dan is een kort berichtje voldoende.

Financieel Erfgoed sprak over honderd jaar betalingsverkeer en collectiviteit bij Betaalvereniging Nederland

Op woensdag 7 juni 2017 sprak Simon Lelieveldt van Financieel Erfgoed op de jaarvergadering van de Betaalvereniging Nederland over collectiviteit in het betalingsverkeer. Dit gebeurde op een historische plek voor het betalingsverkeer: het Rosarium in het Amstelpark.

Elektronisch betalen in het Amstelpark
Tijdens de Amsterdamse Floriade in 1972 zou in het Amstelpark bijna de eerste Nederlandse proef met elektronisch betalen zijn gehouden. Financieel Erfgoed deelde de herinneringen van Kees Klomp, directeur automatisering bij de Bijenkorf, die hierover destijds door de directeur van de Gemeentegiro werd benaderd. Stofkoper deed dit met een zekere boerenslimheid, want hij gaf aan dat er haast geboden was omdat er ook andere partijen ‘op het vinkentouw’ zaten. Die andere partij bleek Albert Heijn te zijn, maar beide partijen lieten het aanbod voorbij gaan. Er kwam geen proef, maar het denken over elektronisch betalen was wel in gang gezet.

Drie jaar later werd in het Amstelpark een herdenkingspenning geslagen, het ‘Amsterdammertje’, ter ere van een tentoonstelling over de Gemeentegiro. En nog weer vele jaren later werd hier de basis gelegd voor het convenant tussen banken en winkeliers over de verdere stimulering van pinnen in Nederland.

Amsterdammertje uitgereikt
Tijdens de presentatie werd, na een historische quiz, een echt Amsterdammertje uitgereikt aan Piet Mallekoote, directeur van de Betaalvereniging. Dit bevat het logo van de Gemeentegiro Amsterdam, waarin feitelijk de blauwdruk van een uniform, nationaal betalingsverkeer verborgen zit, zoals duidelijk werd uit de  presentatie van Simon Lelieveldt – 100 jaar betalingsverkeer.

Amsterdammertje en certificaat - door Simon Lelieveldt van Financieel Erfgoed aan Piet Mallekoote (betaalvereniging Nederland)
Overhandiging van het Amsterdammertje door Simon Lelieveldt aan Piet Mallekoote.

Daarnaast konden de aanwezigen een blik werpen op de unieke geschiedenis en een deel van de bedrijfsfilm van de gemeentegiro Amsterdam uit 1936. Diezelfde beelden werden na de oorlog bekeken in een werkgroep die zich bezighield met mogelijke uniformering in het betalingsverkeer. Die uniformering liet echter op zich wachten en was uiteindelijk pas in 1997 een feit.

Blik op de toekomst
Na deze blik op het verleden ging Vincent Everts in op de toekomst en de vormen van collectiviteit en techniek die daarbij horen: blockchain, Internet of Things, Initial Coin Offerings en een wereld waarin elektrische zelfsturende auto’s een eigen vloot vormen en het eigen betalingsverkeer zouden gaan doen. Zijn presentatie vindt u hier.

Financieel Erfgoed viert eerste lustrum met lancering 2 gratis audio-tours in Amsterdam

Vandaag publiceert Financieel Erfgoed twee gratis audio-tours in Amsterdam. De wandeltours zijn beschikbaar via het iZi-travel platform en gaan van Beursplein naar DNB Bezoekerscentrum en weer terug van DNB naar Beursplein.

De wandelingen nemen de luisteraar mee in de financiële geschiedenis van Amsterdam en zijn speciaal ontwikkeld voor een jonge doelgroep. Scholieren van het Christelijk Gymnasium Utrecht hebben de afgelopen maand de pilot-versies beproefd.

De tours zijn vanaf de PC te bekijken en door middel van de iZi-travel app die kan worden gedownload in de app store. Door te zoeken op  ‘Beursplein’ in de app of op de site, worden de tours zichtbaar.

Aanleiding voor de lancering is het vijfjarig bestaan van het initiatief Financieel Erfgoed. Met dit initiatief ontsluit Simon Lelieveldt de verhalen uit de financiële geschiedenis en maakt hij ze toegankelijk voor een breed publiek. Hij vertelt hier vanmiddag meer over om 13.30 bij BNR Nieuwsradio (Roelof Hemmen).


NB. De praktijk leert dat, alhoewel de wandeling kort is, de batterij van de smartphone door de geolocatie-feature toch snel leeg kan gaan. Daarnaast beschikken niet alle scholieren over een smartphone. Scholen die geïnteresseerd zijn om deze tours te laten lopen door hun leerlingen, kunnen bij ons tegen betaling een pdf versie bestellen van de wandeling.

Mail voor meer informatie naar en vermeld welke tours u wilt lopen, op welke datum en met hoeveel leerlingen.

Verslag Financieel Erfgoed over de jaren 2012 – 2017

Nu we bijna vijf jaar bestaan is het een mooie gelegenheid om eens op een rijtje te zetten wat we zoal hebben gedaan in die jaren. Een uitgebreide weergave vindt u in het Verslag van Financieel Erfgoed (2012-2017).

De korte samenvatting luidt:

Digitale aanwezigheid
-Eén digitaal museum: Financieel Erfgoed op de Kaart
-Twee audiotours financiële geschiedenis op het iZitravel platform
-Eén herdenkingssite Gemeentegiro en bewerkte bedrijfsfilm 1936
-Eigen website en aanwezigheid op Facebook, Twitter en Pinterest
-Meer dan 50 artikelen en blogs op eigen blog, bij FD en Hart van Amsterdam

Rondleidingen, lezingen en workshops
– Circa 30 maatwerkrondleidingen, (waarvan vijf per boot) over financiële geschiedenis
– Tien lezingen/reflecties waarvan 1 TEDxTalk: Let’s humanize Money
– Vier workshops over verleden en toekomst van geld (Mastercoin)
– Twee herdenkingsevents (laatste Nederlandse transactie en 40 jaar geldautomaat/pinpas)

– bijdrage’s aan radio- en televisieprogramma’s (Radio Klara, NPO, BBC, BNR)
– Eigen onderzoek naar levensloop Keegstra en geschiedenis Gemeentegiro
– Bruikleen van objecten uit financiële geschiedenis aan andere instellingen

Financieel Erfgoed viert haar 5 jarig bestaan bij BNR, BBC, en in …..

Op 1 mei aanstaande bestaat Financieel Erfgoed precies vijf jaar. In die tijd hebben we talloze rondleidingen gegeven over financiële geschiedenis, herdenkings-events georganiseerd, workshops en lezingen gehouden en natuurlijk ons digitaal museum Financieel Erfgoed op de kaart opgezet en bijgehouden. Ook zijn we regelmatig te horen op radio en televisie.

Verjaardagsfeest: op bezoek bij BNR en te zien bij BBC

Op onze verjaardag zal Business News Radio (Roelof Hemmen) spreken met Simon Lelieveldt van Financieel Erfgoed, omdat we op die dag twee gratis kado’s aan het publiek aanbieden, die te maken hebben met de financiële geschiedenis van Amsterdam. Voor de precieze details verwijzen we naar de uitzending zelf (en deze website, op 1 mei zelf).

Amsterdam - art lovers guide - financieel erfgoedHet toeval wil verder dat Simon Lelieveldt van Financieel Erfgoed precies op diezelfde dag ook te zien zal zijn in op BBC-4 in het programma: Amsterdam, an Art Lovers Guide. Hij vertelde op de toren van Berlage over de financiële geschiedenis van de stad en het unieke stadhuis op de Dam (nu Paleis). Wat daar precies van over gebleven is in de eindmontage, is niet duidelijk, maar we zien met plezier uit naar de uitzending.

Die week staat er voor ons nóg een verrassing op stapel. Er is een derde historische plek waar Financieel Erfgoed stil gaat staan bij haar 5-jarige verjaardag en haar bijdragen aan de financiële/Nederlandse geschiedenis. Daarover kunnen we op dit moment nog niets zeggen, maar wie maandagmiddag naar BNR luistert, weet meer.

Vooruitblik: 100 jaar betalingsverkeer  ->  2017/2018 

Denk trouwens niet dat we nu op onze lauweren gaan rusten. Komend jaar staat namelijk in het teken van het 100 jarig bestaan van het giraal retail betalingsverkeer in Nederland.

Still uit film over gemeentegiro Amsterdam, bron: Stadsarchief Amsterdam

Handmatig neerleggen van betaalopdrachten op fotografische plaat: een mooie en vroege innovatie in het Nederlands betalingsverkeer

Wij hebben daar al eerder aandacht aan besteed, bij de laatste Chipknip betaling, met de herdenkingswebsite gemeentegiro Amsterdam en door een artikel in Ons Amsterdam over de gemeentegiro Amsterdam.

Maar er is meer te doen dit jaar: de bankgirocentrale werd 50 jaar dit jaar en het is bijna 100 jaar geleden dat de PCGD van start ging. Wij zullen daar in diverse lezingen en presentaties aandacht aan besteden. Ons doel is daarbij ook om dit eind van dit jaar uit te laten monden in een wat uitgebreider publicatie met daarin onze canon van het Nederlandse betalingsverkeer.

Overige activiteiten: audiotoers en kunst/geschiedenis project

Verder is dit jaar nog in aantocht: een (Engelstalige) audiotoer in Den Haag en één in Amsterdam. Daarnaast staat een veelomvattend kunst/geschiedenis project op stapel dat centreert rond de tijd, het verstrijken van de tijd en de geschiedenis van het Beursplein in Amsterdam.

Genoeg te doen dus en als u op de hoogte wilt blijven kunt u zich natuurlijk altijd hier inschrijven op onze nieuwsbrief.

Concept-proclamatie Amsterdam wegens vermoede staatsgreep 1947 in stadsarchief Amsterdam

Notitie d'Áilly over mogelijke staatsgreep en proclamatie ; bron: stadsarchief Amsterdam

Notitie d’Áilly over mogelijke staatsgreep en proclamatie ; bron: stadsarchief Amsterdam

Op zoek naar stukjes boeiende financiële geschiedenis, stuit je soms op een onverwacht stukje materiaal.

In ons geval vonden we in het stadsarchief Amsterdam een concept-proclamatie in verband met een in aantocht zijnde staatsgreep in 1947. Die proclamatie kwam letterlijk uit een bureaula die burgemeester D’Ailly had voor topgeheime stukken. Hij noteert in december 1956 dat hij in de loop van 1947 op grond van inlichtingen (ook van het Ministerie !) had gehoord dat er een staatsgreep zou komen .

Over die staatsgreep onthulde Sytze van der Zee in november 2015 meer details. Zijn onthulling was gebaseerd op zijn onderzoek naar Francois van ’t Sant van wie de biografie ‘Harer Majesteits loyaalste onderdaan‘ verscheen.

Voor wie desondanks toch nog mocht twijfelen aan het waarheidsgehalte van zijn onderzoek zal ook de onderstaande concept-proclamatie van de gemeente Amsterdam wel niet genoeg zijn. Voor ons is het dat wel, want het lijkt ons duidelijk dat alleen als dit soort signalen heel erg serieus zijn neem je de moeite om alvast zo’n proclamatie gereed te hebben.

Zie hieronder de proclamatie zelf.

Conceptproclamatie 1947 D'Ailly ivm mogeijke staatsgreep, bron: stadsarchief Amsterdam

Conceptproclamatie 1947 D’Ailly ivm mogeijke staatsgreep, bron: stadsarchief Amsterdam

Still uit film over gemeentegiro Amsterdam, bron: Stadsarchief Amsterdam

Honderd jaar gemeentegiro Amsterdam (opgericht 21 maart 1917)

Op financieel terrein was Amsterdam vaak haantje de voorste, Denk aan het eerste aandeel (VOC, 1602) , de Wisselbank (1609-1819,  eigenlijk de eerste girodienst) of het eerste beleggingsfonds (Eendragt Maakt Magt, 1774) . Minder bekend, maar minstens even imposant zijn de innovaties van de Gemeentegiro Amsterdam – opgericht op 21 maart 1917- nu bijna precies een eeuw geleden.

Financieel Erfgoed besteedt op diverse manieren aandacht aan dit historisch moment. Zo hebben wij in samenwerking met Ons Amsterdam dit artikel (een stad vol blauwe girobussen) geschreven over de Gemeentegiro. Daarin wordt duidelijk hoe na een wat moeizaam begin de stadsgiro een plekje verwierf in de harten van alle Amsterdammers. Verder laten we zien hoe de giro met allerlei technieken en uitvindingen voorop liep. Denk aan die blauwe girobus, de ponskaartenadministratie, een gegarandeerde betaalcheque, de geldautomaat en bijna een Visa-kaart.

In de aanloop naar dit moment brachten wij vorig jaar al de website in de lucht. Aan die site hebben we ook diverse foto’s van het stadsarchief Amsterdam toegevoegd. De laatste toevoeging, die we deze week gaan doen op 21 maart precies, is een bewerking van een film over de verwerking van betaalopdrachten bij de Gemeentegiro.

Fotografie op maat
Het is een juweel van een film, zeker voor de liefhebber van betalingsverkeer en oude kantoor-technieken. Heel bijzonder is daarin het gebruik van fotografie-apparatuur. Directeur Keegstra volgde de ontwikkelingen op dat gebied nauwgezet. Zo bracht Eastman Kodak in 1928 de Recordak op de markt, die speciaal bedoeld was om cheques te fotograferen en over te zetten naar microfilm.

Zoiets moest de gemeentegiro ook krijgen en in een NIVE publicatie uit 1933 lezen we vervolgens hoe hij dat in samenwerking met Zeiss Ikon gedaan heeft:

Still uit film over gemeentegiro Amsterdam, bron: Stadsarchief Amsterdam

Handmatig neerleggen van betaalopdrachten op fotografische plaat. Bron: Still uit film Stadsarchief Amsterdam over gemeentegiro.

“Sinds de Efficiency-dagen 1928 heeft Zeiss-Ikon in Dresden op onze aanwijzing voor het Gemeentekantoor te Amsterdam een photographisch apparaat ontworpen, dat thans in werking is. Het apparaat voor het photographeeren van girocheques bestaat uit een bureau-vormige kast; aan den bovenkant bevindt zich een doorzichtige glas-plaat, waarop de cheque met den voorkant naar beneden gelegd wordt. Door een voet-contact wordt het mechanisme in werking gezet.”

Voorproefje uit de film
Als voorproefje op de compilatiefilm die we dinsdag zullen publiceren, presenteren we hieronder alvast het deel van de film dat gaat over het fotograferen van de opdrachten.

Hoera, de flappentap en pinpas werden 40 jaar !

Hal van het Koninklijk Instituut van de Tropen - Foto: Jan LelieveldtOp 16 september 2016, precies veertig jaar nadat de Gemeentegiro Amsterdam de eerste online-geldautomaten en pinpassen ter beschikking stelde aan het grote publiek, stond Financieel Erfgoed bij dat historische moment stil. Dat gebeurde in het Tropeninstituut, vlakbij de Eerste van Swindenstraat waar de eerste online-geldautomaat werd geplaatst.

Simon Lelieveldt van Financieel Erfgoed licht toe het belang toe van de viering van 40 jaar geldautomaat en pinpas. Foto: Jan Lelieveldt

Simon Lelieveldt van Financieel Erfgoed over het belang van het ontsluiten en delen van de financiële geschiedenis.

Bij de herdenkingsviering waren de pioniers van deze online-geldautomaat en pinpas aanwezig en tal van gasten die in de afgelopen veertig jaar nauw betrokken zijn geweest bij de verdere verspreiding van geldautomaten en pinpassen in Nederland.
Zo werd het mogelijk om ‘op reis door de geschiedenis’ te gaan van het eerste moment, 40 jaar geleden, via de huidige situatie rond geldautomaten en cash, tot de toekomst waarin cash opgaat in de blockchain. Daarna volgde de borrel.

In de media:
snipdftEr werd veel aandacht besteed in de media aan dit historisch moment. Zo besteedde de Financiele Telegraaf, net als veertig jaar geleden aandacht aan de verjaardag met een groot artikel. In het Parool werd een kort interview  geplaatst, Emerce beschouwde de online geldautomaat als de voorloper van iDEAL en ook BNR-radio besteedde er in de ochtend nog aandacht aan.

Nadien publiceerden ook de Volkskrant, Het Nederlands Dagblad en de NRC artikelen aan dit onderwerp, zij het dat hierin ten onrechte de indruk werd gewerkt dat cash minder vaak gebruik zou worden en de geldautomaat overbodig zou kunnen raken.

Juist in de bijeenkomst kwam namelijk aan de orde dat er nog steeds duidelijke behoefte aan cash bestaat en het gebruik in absolute zin toeneemt. De snelle toename van elektronische betaal-alternatieven leidt er echter toe dat procentueel het aantal cash-betalingen minder wordt. Er zal dus nog onverminderd behoefte aan cash blijven bestaan en eerder sprake zal zijn van een less-cash society dan de al jaren veelbesproken cash-less society.

Lancering herdenkingssite:
Simon Lelieveldt onthulde tijdens de sessie de speciale herdenkingssite over de Gemeentegiro Amsterdam. Hij gaf aan dat de site bedoeld is om een plek te geven aan de herinneringen en verhalen van Amsterdammers over hun gemeentegiro, ook met het oog op de 100-jarige geboortedag van de gemeentegiro volgend jaar. Ook kondigde hij aan dat Financieel Erfgoed nog dit najaar een audiotoer zal lanceren, bedoeld om de bezoekers van DNB bezoekerscentrum langs saillante punten uit de financiële geschiedenis naar Beursplein 5 te brengen.

Download de presentaties van de sessie:

Bekijk de plaatjes:

Geldautomaat van Girokantoor Amsterdam

Allereerste online-geldautomaat Bron: Bedrijfshistorisch archief ING

Geldkaart: de allereerste pinpas in Nederland

Geldkaart: de allereerste pinpas in Nederland Foto: Financieel Erfgoed / Simon Lelieveldt







Tot slot:

Na de sessie bereikte ons nog een bericht van de groep Catch-up, die in de jaren negentig een lied hebben gemaakt. Wie luistert krijgt een mooi tijdsbeeld uit het begin jaren negentig, toen er op grote schaal geldautomaten werden geplaatst.